Σε πολλά μέρη της Ελλάδας, το πρωί της Παρασκευής πριν από την Κυριακή της Πεντηκοστής, οι κουζίνες των σπιτιών γεμίζουν με τις μυρωδιές του βρασμένου σιταριού, της κανέλας και του ροδιού. Εκεί ετοιμάζονται τα «χρυσά κόλλυβα». Σε κάθε γωνιά του ελληνισμού, τα κόλλυβα αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της παράδοσής μας και της θρησκείας μας, ενώ την ίδια στιγμή αναγνωρίζονται ως ένα από τα πλέον υγιεινά και αγνά γλυκά του τόπου μας.
Το απόγευμα της ίδιας μέρας, οι πιστοί θα τα πάνε στην εκκλησία για να τα διαβάσει ο ιερέας, εκπληρώνοντας ένα χρέος αγάπης προς εκείνους που έχουν φύγει. Γιατί, σύμφωνα με τη λαϊκή μας παράδοση, τα κόλλυβα αυτά δεν είναι απλώς ένα έθιμο, είναι μια γέφυρα ανάμεσα στον κόσμο των ζωντανών και των κεκοιμημένων.
Το συγκινητικό «σεργιάνι» των ψυχών
Η χριστιανική παράδοση, αποτυπώνοντας τον βαθύ σεβασμό για τους κεκοιμημένους, αναφέρει σε σχέση με τα χρυσά κόλλυβα ότι το βράδυ της Αναστάσεως ο Χριστός δίνει στις ψυχές την ελευθερία να βγουν από τον Κάτω Κόσμο και να «σεργιανίσουν» ελεύθερα στη γη, ανάμεσα στους αγαπημένους τους.
Ωστόσο, το Σάββατο πριν την Κυριακή της Πεντηκοστής, αυτή η ελευθερία τελειώνει. Οι ψυχές πρέπει να επιστρέψουν στις θέσεις τους στον ουρανό, και μάλιστα χορτάτες! Το «χόρτασμα» αυτό δεν έρχεται μόνο από το ίδιο το σιτάρι, αλλά κυρίως από το «συχώριο» που δίνει ο κόσμος κατά το μοίρασμα των κολλύβων («Θεός σχωρέστον»).
Μάλιστα, η παράδοση λέει πως την ώρα του μοιράσματος οι ψυχές μαζεύονται και ρωτούν η μία την άλλη: «Εσύ έχεις κόλλυβο να φας;». Αν κάποια ψυχή ξεχάστηκε από τους συγγενείς της ή δεν έχει πια κανέναν στον κόσμο για να την αναζητήσει, οι υπόλοιπες ψυχές μοιράζονται μαζί της το δικό τους κόλλυβο. Έτσι, καμία δεν επιστρέφει «ξερή» (πεινασμένη) στον ουρανό.
Αυτή η συγκινητική δοξασία για την αλληλεγγύη των ψυχών αντικατοπτρίζει απόλυτα τη θεολογική ουσία της ημέρας: η Εκκλησία εκείνη την ημέρα μνημονεύει συλλογικά όλους τους κεκοιμημένους «από Αδάμ μέχρι σήμερον», δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση σε όσους πέθαναν μόνοι, σε ξένους τόπους ή υπό συνθήκες που δεν επέτρεψαν να τους γίνει μια κανονική κηδεία.
Η Δευτέρα Παρουσία και η τελική κρίση
Η τελετουργία της Παρασκευής: Τα 9 υλικά και τα μυστικά των γιαγιάδων
Η παρασκευή των κολλύβων δεν είναι μια απλή μαγειρική διαδικασία, αλλά μια ιερή ιεροτελεστία. Οι γιαγιάδες μας τονίζουν με μεγάλη ευλάβεια δύο βασικούς κανόνες: όση ώρα ετοιμάζουμε τα κόλλυβα, το καντήλι και το θυμιατό στο σπίτι πρέπει να είναι αναμμένα, ενώ το νερό με το οποίο βράζουμε και ξεπλένουμε το σιτάρι δεν το χύνουμε ποτέ στον νεροχύτη για να καταλήξει στις αποχετεύσεις, αλλά το ρίχνουμε με σεβασμό στη θάλασσα ή στο καθαρό χώμα.
Παραδοσιακά, τα υλικά που χρησιμοποιούνται πρέπει να είναι ακριβώς εννέα, όσα και τα τάγματα των αγγέλων, και το καθένα κουβαλά τον δικό του βαθύ συμβολισμό:
Σιτάρι: Συμβολίζει τους νεκρούς και το γήινο στοιχείο (το σώμα που θάβεται στη γη για να αναστηθεί).
Ζάχαρη: Η γλυκύτητα του Παραδείσου.
Σταφίδες: Συμβολίζουν την Άμπελο, δηλαδή τον ίδιο τον Χριστό.
Μαϊντανός: Συμβολίζει την ανάπαυση των ψυχών «εν τόπω χλοερώ».
Τριμμένη φρυγανιά ή σουσάμι: Συμβολίζει το χώμα («ας είναι ελαφρύ το χώμα που τον σκεπάζει»).
Ρόδι: Τα ελέη του Παραδείσου και η θεϊκή λαμπρότητα.
Κανέλα: Η ευωδία και τα αρώματα της ταφής («αρώμασι εν μνήματι κηδεύσας απέθετο»).
Αμύγδαλα ή καρύδια: Η ευγονία και η ζωή που διαιωνίζεται μέσα από τους απογόνους.
Κουφέτα (λευκά και ασημένια): Συμβολίζουν τα οστά, τα οποία παραμένουν αναλλοίωτα καθώς το υπόλοιπο σώμα φθείρεται.
Η διαδικασία βήμα-βήμα:
Η προετοιμασία ξεκινά από το προηγούμενο βράδυ, μουλιάζοντας το σιτάρι σε νερό. Την επόμενη μέρα το σουρώνουμε, το καθαρίζουμε από τις φλούδες που απέβαλε και το βάζουμε να βράσει ανάλογα με το πόσο μαλακό το θέλουμε (περίπου 2-3 ώρες σε κανονική κατσαρόλα ή 1 ώρα σε χύτρα ταχύτητας).
Μόλις βράσει, έρχεται μια από τις πιο συγκινητικές στιγμές: το ραντίζουμε με δροσερό νερό, λέγοντας χαμηλόφωνα τη συγκλονιστική ευχή:
«Δροσιά και έλεος να έχουν οι ψυχές των…» ..αναφέροντας ένα προς ένα τα ονόματα των δικών μας ανθρώπων που θέλουμε να μνημονεύσουμε.
Στη συνέχεια, απλώνουμε το σιτάρι πάνω σε μια βαμβακερή πετσέτα για να στεγνώσει καλά. Όταν είναι έτοιμο, το ανακατεύουμε σε ένα μπολ με τις σταφίδες, τον ψιλοκομμένο μαϊντανό, το ρόδι, την κανέλα και τα αμύγδαλα, και το στρώνουμε ομοιόμορφα σε μια πιατέλα. Πάνω από το σιτάρι απλώνουμε προσεκτικά μια στρώση από τη θρυμματισμένη φρυγανιά (ή το σουσάμι) και στο τέλος καλύπτουμε την επιφάνεια με τη ζάχαρη, πιέζοντάς την απαλά με ένα καθαρό χαρτί για να γίνει λεία και ίσια. Η διαδικασία ολοκληρώνεται με τον στολισμό: χρησιμοποιώντας τα κουφέτα, σχηματίζουμε τον Σταυρό και διάφορα άλλα σχέδια, επιστρατεύοντας την πείρα, την αισθητική και τη φαντασία της κάθε νοικοκυράς.
Το Ψυχοσάββατο και οι παραδόσεις του κάτω κόσμου
Αν και στην Ορθόδοξη παράδοση κάθε Σάββατο είναι αφιερωμένο στη μνήμη των νεκρών, η Εκκλησία έχει θεσπίσει δύο επίσημα Ψυχοσάββατα: το Σάββατο πριν από την Κυριακή των Απόκρεω και αυτό πριν από την Πεντηκοστή.
Η χριστιανική πίστη τιμά το ανθρώπινο σώμα ως «ναό του Αγίου Πνεύματος» και διδάσκει την κοινή ανάσταση σώματος και ψυχής κατά τη Δευτέρα Παρουσία. Γι’ αυτόν τον λόγο απορρίπτει την καύση, θεωρώντας την ειδωλολατρική συνήθεια, και υιοθετεί την ταφή, συνοδεύοντάς την με προσευχές, τρισάγια στους τάφους και ελεημοσύνες στους φτωχούς – το λεγόμενο «ψυχικό».
Το συγκεκριμένο Ψυχοσάββατο της Πεντηκοστής ονομάζεται λαϊκά και «του Ρουσαλιού», από τη ρωμαϊκή γιορτή των Ροζαλίων. Η θλίψη των ψυχών αλλά και των οικείων τους για τον αποχωρισμό και την επιστροφή στον Κάτω Κόσμο αποτυπώνεται ανάγλυφα στο λαϊκό δίστιχο:
«Όλα τα Σάββατα να παν, να παν και να γυρίσουν
Το Σάββατο του Ρουσαλιού να πάει, να μην γυρίσει.»
Λόγω του ιερού χαρακτήρα αυτών των ημερών, το έθιμο απαγόρευε παραδοσιακά κάθε εργασία, με το λαό να λέει: «Ανάθεμα που δούλεψε τα τρία τα Σάββατα / Της Κρεατινής, της Τυρινής και των Αγιοθοδώρων». (Σημειώνεται ότι το Σάββατο των Αγίων Θεοδώρων, αν και δεν αναγνωρίζεται ως επίσημο Ψυχοσάββατο από την Εκκλησία, συνοδευόταν παλαιότερα από το έθιμο των ανύπαντρων κοριτσιών που έβαζαν κόλλυβα κάτω από το μαξιλάρι τους για να δουν στον ύπνο τους τον άντρα που θα παντρευτούν).
Η Αγία Πεντηκοστή: Από το πένθος στη λαμπρότητα
Την Κυριακή, ογδόη εβδομάδα μετά το Πάσχα, το πένθος για τον αποχωρισμό των ψυχών δίνει τη θέση του στη μέγιστη λαμπρότητα. Η Εκκλησία τιμά την Αγία Πεντηκοστή, την επιφοίτηση του Αγίου Πνεύματος στους Αποστόλους, γεγονός που αποτελεί τη «γενέθλια ημέρα» της Εκκλησίας.
«Πνοή βιαία γλωσσοπυρσεύτως νέμει, Χριστός το θείον Πνεύμα τοις Αποστόλοις.
Εκκέχυται μεγάλω ενί ήματι Πνεύμ’ αλιεύσι. Ταις των αγίων Αποστόλων πρεσβείαις, Χριστέ ο Θεός ημών, ελέησον ημάς. Αμήν»
Μετά την Ανάληψη του Κυρίου, οι έντεκα Μαθητές, η Παναγία και οι γυναίκες που τον ακολουθούσαν, περίπου 120 άτομα, επέστρεψαν στο υπερώο ενός σπιτιού στην Ιερουσαλήμ. Εκεί, αφού εξέλεξαν τον Ματθία για να συμπληρώσουν τον αριθμό των δώδεκα Αποστόλων, περίμεναν προσευχόμενοι την εκπλήρωση της υπόσχεσης του Σωτήρα.
Η ημέρα εκείνη άλλαξε την παγκόσμια ιστορία. Το Άγιο Πνεύμα κατήλθε με τη μορφή πύρινων γλωσσών και πλημμύρισε τους παρευρισκόμενους. Οι απλοί ψαράδες της Γαλιλαίας απέκτησαν ξαφνικά τη σοφία να μιλούν όλες τις γλώσσες του κόσμου. Ό,τι είχαν ακούσει και ζήσει κοντά στον Χριστό και μέχρι τότε δεν μπορούσαν να κατανοήσουν, φωτίστηκε μέσα τους. Βγήκαν στους δρόμους, κήρυξαν με θάρρος και κάλεσαν τον κόσμο να βαπτιστεί.
Η Πεντηκοστή δεν είναι απλώς η ανάμνηση ενός ιστορικού γεγονότος που συνέβη κάποτε. Είναι η ίδια η ζωή της Εκκλησίας, μια συνεχής παρουσία της χάριτος του Αγίου Πνεύματος. Είναι μια αδιάκοπη κοινωνία αγάπης που ενώνει ζωντανούς και κεκοιμημένους, αποδεικνύοντας ότι στην ίδια αγκαλιά χωράνε τόσο οι προσευχές μας πάνω από τα χρυσά κόλλυβα, όσο και το αναστάσιμο φως της αιώνιας ζωής.
Ἀπολυτίκιον
Ήχος πλ. δ’.
Εὐλογητὸς εἶ Χριστὲ ὁ Θεὸς ἡμῶν, ὁ πανσόφους, τοὺς ἁλιεῖς ἀναδείξας, καταπέμψας αὐτοῖς τὸ Πνεῦμα τὸ Ἅγιον, καὶ δι’ αὐτῶν, τὴν οἰκουμένην σαγηνεύσας· φιλάνθρωπε, δόξα σοι.
Κοντάκιον
Ἦχος πλ. δ΄.
